Język polski

>>Scenariusz lekcji otwartej Obraz śmierci w Trenach Jana Kochanowskiego

>>Przedmiotowy System Oceniania z Języka Polskiego

>>polski/TEST.zip >>polski/test2.zip >>polski/test3.zip

LEKTURY

KLASA I

Biblia (fragm.)

Homer: Iliada (fragm.)

Mitologia (fragm.)

Sienkiewicz: Krzyżacy

Parandowski: Przygody Odyseusza

Dickens: Opowieść wigilijna

Mickiewicz: Dziady II

Shakespeare: Romeo i Julia

Konopnicka: Miłosierdzie gminy

C.S.Lewis: Opowieści z Narni, cz. I

 

KLASA II

Biblia (fragm.)

Mitologia (fragm.)

S. Żeromski - „Syzyfowe prace”

J. Iwaszkiewicz - „Ikar”

A. Fredro - „Zemsta”

J. Kochanowski - Treny

A de Saint-Exupery -„Mały Książę”

E. Hemingway - „Stary człowiek i morze”

A. Prus - „Katarynka”

E. Orzeszkowa - „Dobra pani”

H. Sienkiewicz - „Latarnik”

 

KLASA III

Biblia (fragm.)

Mitologia (fragm.)

Miron Białoszewski, Pamiętnik z powstania warszawskiego (fragm.)
A. Kamiński, Kamienie na szaniec
A. Mickiewicz, Pan Tadeusz
Molier, Świętoszek
Shakespeare: Hamlet
G.Orwell, Folwark zwierzęcy
Sofokles, Antygona
Bogurodzica
J.A.Morsztyn, Poezje
M.Sęp-Szarzyński, Sonety
M.Piaszczyński, Poezje
 

TERMINY LITERACKIE

Aforyzm - zwięzłe zdanie, wyrażające myśl moralną, filozoficzną, maksyma, sentencja, złota myśl.

Akcja - część fabuły, zespół zdarzeń, które prowadzą do określonego rozwiązania.

Alegoria - uosobienie abstrakcyjnych pojęć. Często spotykana w bajkach. Wiąże ze sobą na trwale pewne pojęcia i postaci, np. lis - chytrość, sowa - mądrość, itp.

Anafora - figura polegająca na rozpoczynaniu sąsiednich zdań, członów lub wersów tym samym wyrazem albo układem wyrazów.

Anakreontyk - utwór opiewający radość życia, miłość, biesiady, wino, utrwalający przeżycia chwili. Nazwa pochodzi od imienia greckiego poety Anakreonta.

Antonimy - wyrazy o znaczeniach przeciwstawnych, np. dobry - zły, dzień - noc, kochać - nienawidzić.

Apokalipsa - pismo będące wizją przyszłości, księga Nowego Testamentu zawierająca eschatologiczne przepowiednie, przedstawione za pomocą symboliki zrozumiałej dla wiernych.

Apokryy - utwory legendarne, inspirowane tekstami biblijnymi, zawierające nieopisane w księgach kanonicznych fakty z życia Chrystusa i Matki Boskiej. Będąc produktem wyobraźni wiernych, niejako „uzupełniały” luki ewangelicznych historii.

Archaizacja - upodabnianie tekstu do wypowiedzi starszej niż jest w rzeczywistości, wprowadzenie języka określonej epoki. >>Umożliwia ona osiągnięcie tzw. kolorytu lokalnego i czasowego.

Archaizmy - wyrazy stare, współcześnie nieużywane, obce współczesnej normie językowej, stosowane jako środek stylistyczny w wypowiedzi literackiej.

Bajka - utwór epicki lub liryczny, którego bohaterami przeważnie są zwierzęta, rzadziej ludzie, rośliny czy przedmioty, reprezentujące cechy ludzkie i ukazujące stosunki panujące w świecie człowieka. Jest to gatunek dydaktyczny, często posługuje się alegorią i zwykle zawiera morał.

Ballada - początkowo epicka pieśń ludowa, następnie forma synkretyczna zawierająca elementy liryki, epiki i dramatu. Wierszowany utwór o tematyce baśniowej lub historycznej, wykorzystujący wątki z twórczości ludowej. Charakteryzuje się nastrojowością, współistnieniem wydarzeń baśniowych obok realnych i postaci fantastycznych obok rzeczywistych. Zawiera odwieczne prawdy, czerpane z moralności ludu, przestrzega przed łamaniem boskich praw boskich i ludzkich.

Ballada romantyczna - ulubiony gatunek romantyzmu. Posiada pewne charakterystyczne cechy:

łączenie elementów lirycznych z epickimi,

tematyka baśniowa lub baśniowo - historyczna,

obecność fantastyki i cudowności,

tworzenie nastroju grozy i tajemniczości.

Baśń - opowiadanie ludowe z dominacją elementów fantastyki takich jak czary, nadprzyrodzone istoty, czy też pobudzających wyobraźnię jak ukryte skarby, uwięzione księżniczki, królowie. Baśń literacka to utwór stylizowany na podaniach ludowych, opracowany przez pisarza, poetę.

Daktyl - stopa o wzorcu długa - krótka - krótka. W języku polskim da się odtworzyć jako zestrój z enklityką (np. odczep się).

Dialektyzacja - rodzaj stylizacji, wprowadzanie do tekstu literackiego wyrazów odmiennych od panującej normy językowej, np. gwary. Charakteryzuje ona postaci literackie lub miejsce, gdzie rozgrywa się akcja utworu. Przykłady dialektyzacji znajdziemy w powieści Reymonta Chłopi oraz w dramacie Wesele Stanisława Wyspiańskiego, gdzie użycie gwary różnicuje warstwę inteligencką i chłopską.

Dialog - gatunek literacki wykorzystujący wypowiedzi dwu lub więcej osób, rozmowa, wymiana poglądów prowadząca do sformułowania pewnych wniosków.

Dramat -  jeden z trzech rodzajów literackich obok liryki i epiki,obejmuje utwory, w których zdarzenia i działania postaci ukazane są bezpośrednio. Przez wiele lat rozwoju dramaty były przeznaczane do wystawiania na scenie, to zdecydowało o ich specyficznej budowie: podział na akty i sceny, obecność didaskaliów itp.Z czasem dramat usamodzielnił się jako odrębne dzieło literackie, niektóre z wybitnych utworów pisane były jako tzw. „dramaty literackie”, bez konieczności zrealizowania ich na scenie.

Dramat - gatunek - utwór nieprezentujący ani jednoznacznie tragicznej ani komediowej wizji świata, dążący do ukazania życia w sposób najbardziej zbliżony do prawdy.

Dytyramb - oda, pieśń pochwalna o charakterze wzniosłym lub tragicznym. Cechuje go patetyczna ekstaza, gwałtowność uczuć, styl często hiperboliczny. Nazwa pochodzi od starożytnych hymnów ku czci Dionizosa (o przydomku Dityrambos).

Elegia - „skarga” poetycka, początkowo utwór o charkterze bardzo osobistym, zawierający przeżycia, wspomnienia, często po stracie bliskiej osoby. Stopniowo przekształciła się w gatunek o różnorodnej, szerszej tematyce: moralnej, miłosnej, filozoficznej. Z utworem tym związane są nastroje smutku i melancholii, od których pochodzi określenie „ton elegijny”.

Epigramaty - krótkie utwory wierszowane o charakterze aforystycznym. Ich odmianą w polskiej poezji są fraszki.

Epika - jeden z trzech rodzajów literackich, obok liryki i dramatu. Obejmuje utwory, w których świat przedstawiony ukazany jest pośrednio, poprzez relację narratora.

Epitafia - nagrobki poetyckie, wiersze okolicznościowe pisane na cześć osoby zmarłej. Charakteryzuą się zwięzłością wypowiedzi.

Epitet - określenie, środek stylistyczny polegający na wzbogaceniu, nadaniu pewnych cech przedmiotowi, do którego jest przypisany. Jest nim najczęściej przymiotnik, czasem imiesłów lub rzeczownik.

Epopeja - gatunek epicki, wykształcony z eposu bohaterskiego. Przedstawia dzieje mitycznych, legendarnych lub historycznych bohaterów na tle ważnego historycznego przełomu. Główną cechą epopei jest ukazanie bogatego obrazu społeczeństwa i jego świata, zmieniających się pod wpływem zewnętrznych wydarzeń. Termin epopeja często obejmuje gatunek, który zajął miejsce eposu - powieść.

Epos - gatunek literacki wywodzący się ze starożytnej Grecji, zwykle wierszowany, opiewający wielkie czyny bohaterów na tle ważnych wydarzeń historycznych. Charakteryzuje się ponadto: podniosłością stylu, szeroko rozbudowanymi porównaniami (porównanie homeryckie), stopniowaniem napięcia za pomocą dygresji, opisów i innych środków utrzymujących zaciekawienie czytelnika, odwlekaniem rozwiązania konfliktu (retardacja). Epos rozpoczyna inwokacja, w której ujawnia się narrator, zachowujący w dalszej części dzieła zimny obiektywizm wobec przedstawianych wydarzeń. Najbardziej znane eposy starożytne to Iliada i Odyseja Homera.

Esej - utwór literacko - publicystyczny, szkic literacki, historyczny, krytyczny lub naukowy, krótka rozprawa na różne tematy.

Ewangelia - część Nowego Testamentu zawierająca opis życia i nauki Jezusa Chrystusa.

Fabuła - układ powiązanych ze sobą wątków w utworze, obejmuje wszystkie wydarzenia powiązane pod względem przyczynowo - skutkowym, rozwijające się w czasie. Na fabułę składają się elementy o charakterze dynamicznym, ale także statycznym (opisy).

Felieton - utwór publicystyczny zawierający relację z określonego wydarzenia, faktu, opowiedzianą za pomocą środków prozy artystycznej. Gatunek publicystyczno - dziennikarski, podejmujący tematy natury społecznej, obyczajowej lub kulturalnej.

Fraszki - krótkie, wierszowane utwory, zawierające koncept, żart, morał, często zakończone puentą.

Groteska - sposób ukazania świata przedstawionego polegający na wyolbrzymieniu, przejaskrawieniu pewnych cech charakterystycznych. 

Hagiografia (inaczej żywotopisarstwo) - opisywanie żywotów świętych i męczenników, najczęściej w sposób idealistyczny.

Homonimy - wyrazy posiadające więcej niż jedno znaczenie (o tym samym brzmieniu, lecz różnym znaczeniu). Przykłady: zamek (w drzwiach) i zamek (królewski), babka (rodzaj ciasta) i babka (kobieta).

Humanizm - literacki, filozoficzny i artystyczny prąd umysłowy epoki odrodzenia, a także postawa intelektualna i moralna wyrażająca się troską o potrzeby, szczęście, godność i swobodny rozwój człowieka. Hasło humanizmu: „Jestem człowiekiem i nic co ludzkie nie jest mi obce”.

Hymn - w starożytności była to uroczysta i podniosła pieśń pochwalna najczęściej na cześć wybitnego człowieka, idei, czynu lub któregoś z bogów.
W średniowieczu i renesansie był modlitwą pochwalną skierowaną do Boga. Do jego rozwoju przyczynił się zwłaszcza biskup Mediolanu, św. Ambroży, autor wielu znanych hymnów zwanych od jego imienia ambrozjańskimi (m.in. „Te Deum Laudamus”). W praktyce poetyckiej stał się wyrazem religijnych uczuć poetów (Jan Kochanowski Czego chcesz od nas Panie).
Z czasem hymny rozszerzyły swój zakres treściowy i podejmowały różnorodną tematykę, np. zagadnienia filozoficzne i egzystencjalne (Jan Kasprowicz Hymny).

Instrumentacja głoskowa - specyficzny układ głosek, zestawienie wyrazów ze względu na ich wartość brzmieniową.

Inwokacja - umieszczane na początku eposu lub epopei wezwanie do Boga, bóstwa lub do muz, prośba o pomoc w poetyckim przedsięwzięciu. Inwokacja może także rozpoczynać którąś z części utworu.

Ironia - przypisywanie przedmiotom lub osobom cech przeciwnych niż posiadają w rzeczywistości.

Irracjonalizm - przedkładanie poznania pozarozumowego (intuicję, instynkt, wyobraźnię) nad prawdy naukowe.

Komedia - gatunek dramatyczny będący przeciwieństwem tragedii, zawierający elementy komizmu, charakteryzujący się żywą akcją i pomyślnym zakończeniem.

Konflikt tragiczny - konflikt sprzecznych dążeń i sił ludzkich lub woli człowieka i boga w dramacie antycznym.

Kronika - dzieło historyczne, chronologiczny zapis wydarzeń.

Legenda - fantastyczna opowieść oparta na motywach chrześcijańskich.

Liryka - jeden z trzech - obok epiki i dramatu - rodzajów literackich. Termin „liryka” w pierwotnym sensie (w starożytnej Grecji, gdzie się narodził) oznaczał pieśni wykonywane przy wtórze liry, czyli poezję recytowaną z akompaniamentem muzycznym. Stopniowo tekst oddzielił się od muzyki. Cechą wyróżniającą obecnie lirykę spośród innych rodzajów wypowiedzi jest obecność świata uczuć, wewnętrznych przeżyć jednostki - nazywanej podmiotem lirycznym. Czasami można także zaobserwować występowanie podmiotu zbiorowego. Z liryką najczęściej związana jest forma poetycka, dlatego często używa się zamiennie terminów liryka i poezja.

List, list poetycki - gatunek literacki, w którym całość wypowiedzi zwrócona jest do odbiorcy - przeważnie fikcyjnego - i ma charakter jednostronnej rozmowy.

Makaronizmy - zapożyczenia z języka obcego, nadmiernie wykorzystywane w wypowiedzi.

Metafora (przenośnia) - zestawienie wyrazów, które wspólnie tworzą nową jakość znaczeniową, odmienną od ich pojedynczego znaczenia.

Misteria -  średniowieczny utwór dramatyczny o treści biblijnej, a także inne przedstawienia o tematyce wzniosłej, duchowej lub sakralnej.
więcej

Mit - fantastyczna historia, opowiadająca o początkach istnienia świata, bogów i ludzi.
więcej

Mitologia - zbiór wierzeń danej społeczności.
zobacz także
mitologia grecka

Monolog - wypowiedź ciągła, w wykonaniu jednej osoby.

Moralitet - średniowieczny utwór sceniczny, którego tematem jest walka dobra ze złem, ukazana za pomocą postaci alegorycznych.

Motto - cytat, sentencja, aforyzm, umieszczone na początku utworu literackiego albo jego części. Pełni ono dla danego utworu rolę myśli przewodniej. Tak jest w przypadkuballady Adama Mickiewicza Romantyczność, której motto zaczerpnięto z Hamleta Szekspira: „Zdaje mi się, że widzę. Gdzie? Przed oczami duszy mojej” Wyraża ono przesłanie ballady udowadniającej, że prawdziwe jest także to, co widzi się oczami duszy.

Motyw - najmniejsza cząstka tematyczna w utworze literackim.

Narracja - forma podawcza, która przybiera postać informacji. Odtwarza zdarzenia, uzasadnia połączenie ich w ciągi przyczynowo - skutkowe, powiadamia o sytuacjach i stosunkach.

Narrator - osoba opowiadająca w utworze epickim, nieidentyczna z autorem.

Neologizmy - wyrazy nowe, nieużywane w danym systemie językowym. Neologizm artystyczny jest wynikiem takiej sytuacji, w której poeta nie znajduje wśród wyrazów znanych słowa potrzebnego do wyrażenia np. własnego stanu emocjonalnego.

Nowela - zazwyczaj krótki utwór epicki prozą, o jednowątkowej fabule, opartej na jakimś wydarzeniu z życia codziennego, zawierający przejrzystą kompozycję. Często zawiera wyraźnie wyodrębnioną puentę.

Obrazek (szkic) - odmiana noweli, utwór ukazujący szczegółowo i wielostronnie fragment z życia jednego lub grupy bohaterów.

Oda - utwór pochwalny na cześć jakiejś idei, czynu, bohatera. Charakterystyczną cechą ody jest pozorne nieuporządkowanie wypowiedzi, zmiany w rytmie i toku wierszamające na celu oddanie wzruszenia mówiącego. Oda ma cel wychowawczy, często zawiera morał lub pouczenie. Gatunek często wykorzystywany przez poetów epoki Oświecenia, dlatego też Mickiewicz posłużył się nią w polemice z klasykami (Oda do młodości).

Oktawa - klasyczna forma strofy 8 - wersowej złożonej z 11 - zgłoskowców o układzie rymów abababcc.

Oksymoron - odmiana epitetu lub metafory, zestawienie wyrazów o przeciwstawnym znaczeniu.

Onomatopeja - dźwiękonaśladownictwo, odtwarzanie brzmień otaczającego świata w utworze poetyckim.

Opis - prezentacja elementów statycznych świata przedstawionego. Mogą to być opisy osób zewnętrzne i wewnętrzne (psychologiczne), opisy tła zdarzeń 
i opisy sytuacji. Mogą być rzeczowe - realistyczne i poetyckie - przekształcone przez subiektywne spojrzenie piszącego.

Opowiadanie - gatunek - krótki utwór epicki o bardziej niż w przypadku noweli rozbudowanej fabule, z możliwą obecnością kilku wątków, w tym jednym dominującym.

Panegiryk - utwór pochwalny na cześć panującego.

Paralelizm - równoległość, powtarzalność, analogia między częściami konstrukcji układającymi się w ciąg. Może polegać na podobieństwie układów słonych, motywów, cząstek kompozycyjnych i treściowych. Częsty w liryce, charakterystyczny dla pieśni ludowych.

Parodia - naśladowanie stylu danego utworu, poety, gatunku literackiego w sposób prześmiewczy, karykaturalny.

Personifikacja - uosobienie, metafora polegająca na nadawaniu zwierzętom, przedmiotom i zjawiskom cech ludzkich.

Pieśń - forma wypowiedzi lirycznej, początkowo ściśle związana z muzyką, oznaczała utwory śpiewane przy wtórze liry bądź cytry.Stopniowo nazwa ta objęła różne utwory liryczne odznaczające się dźwięcznością, melodyjnością, układem stroficznym.

Poemat - dłuższy utwór wierszowany zawierający fabułę, nie tak rozbudowany jednak jak epopeja. Swobodniejszy jest od niej pod względem formy i nastroju, jego bohaterami mogli być zwykli ludzie. Forma wypowiedzi ceniona przez romantyków.

Porównanie - zestawienie dwu zjawisk, przedmiotów, postaci, pojęć, w którym jedno jest określane za pomocą drugiego.

Porównanie homeryckie - wywodzące się z utworów Homera rozbudowane porównanie, w którym element, do jakiego porównujemy daną rzecz, zostaje rozwinięty do samodzielnego obrazu poetyckiego.

Powieść - podstawowy gatunek epicki literatury nowożytnej. Utwór epicki pisany prozą o wielowątkowej fabule, obejmujący dzieje licznych bohaterów i środowisk społecznych.
Niektóre z odmian powieści:

realistyczna - prezentuje szeroki obraz społeczeństwa w danej epoce historycznej, przemiany społeczne i losy bohaterów,

psychologiczna - dominuje tu świat wewnętrznych przeżyć bohaterów,

historyczna - akcja rozgrywa się w przeszłości,

fantastyczna - przedstawia świat nierzeczywisty, baśniowy lub wyobrażenie przyszłości,

epistolarna - w formie listów.

Przypowieść - historia z życia codziennego zawierająca naukę moralną. Posiada dwie warstwy znaczeniowe: bezpośrednią, którą jest treść opowiadania i ukrytą, zawierającą głębsze znaczenie, morał.

Psalm - uroczysta pieśń religijna ze zbioru Księgi Psalmów (Biblia), utwór śpiewany z towarzyszeniem harfy. Jako samodzielna forma bywał często stosowany przez poetów, w celu wyrażenia ich uczuć religijnych.

Publicystyka - piśmiennictwo omawiające aktualne problemy polityczne, społeczne, gospodarcze i kulturalne.

Puenta - krótkie, zaskakujące, często dowcipne zakończenie utworu.

Racjonalizm - kierunek w filozofii przyznający rozumowi miejsce naczelne, uważający go za źródło poznania wyższe i niezależne od doświadczeń zmysłowych, postawa filozoficzna i naukowa domagająca się niezależności wiedzy od wiary, tradycji, dogmatów i przesądów.

Realizm - kierunek w literaturze i sztuce odtwarzający rzeczywistość zgodnie z obiektywną obserwacją.

Reportaż - gatunek prozy publicystycznej, w którym temat zaczerpnięty ze świata rzeczywistego ukształtowany został za pomocą środków literackich i uformowany w wyrazistą akcję.

Rym - jest obok rytmu zasadniczym elementem strukturalnym wiersza. Jest to umieszczanie na końcu wersów (lub czasem w środku) wyrazów o podobnych lub identycznie brzmiących głoskach.
Rozróżniamy różne rodzaje rymów, np. ze względu na rozmieszczenie w wierszu: krzyżowe (abab), sąsiadujące(aabb) i okalające (abba), ze względu na ilość rymowanych głosek: męskie (1 sylaba) i żeńskie (1,5 sylaby).

Satyra - gatunek epicki, którego podstawową cechą i zadaniem jest krytyka negatywnych zjawisk rzeczywistości poprzez ośmieszenie. Często posługuje się karykaturą, deformacją i groteską. Termin satyra stosujemy także w przypadku innych gatunków i form literackich, które ukazują świat „w krzywym zwierciadle”.

Sielanka (idylla, bukolika, ekloga, skotopaska) - utwór pasterski o charakterze konwencjonalnym, przedstawiający obrazki z życia wiejskiego, miłosne przeżycia pasterzy i pasterek na tle pięknego krajobrazu. Początkowo epicka, później przybierała różne formy rodzajowe i gatunkowe. Główną cechą sielanki jest tworzenie idyllicznego wizerunku przedstawianego świata, a także pogodny nastrój, przesadna uczuciowość, tkliwość, rzewność.

Sonet - gatunek liryczny o specyficznej budowie. Posiada 14 wersów, podzielonych na cztery strofy: dwie pierwsze czterowersowe i dwie następne trzywersowe. Strofy czterowersowe zawierają przeważnie wypowiedź opisową lub narracyjną, np. opis krajobrazu; strofy trzywersowe są refleksją lub wyznaniem. Ściśle ustalony jest tu także porządek rymów. Ostatni wers zawiera puentę. Jest to typ sonetu najbardziej popularnego w naszej literaturze.

Stopa - powtarzający się rytmicznie jednakowy układ sylab akcentowanych i nie akcentowanych.

Styl - sposób wypowiedzi. W utworze literackim o charakterze stylu decyduje wiele czynników, takich jak: indywidualne cechy piszącego, stan rozwoju języka, panujące konwencje stylistyczne itd.

Stylizacja językowa - ukształtowanie językowego stylu wypowiedzi na wzór i podobieństwo stylu innej wypowiedzi czy zespołu wypowiedzi.

Symbol - środek stylistyczny, który składa się z dwu elementów: materialnego - elementu widzialnego i treści, którą oznacza, czyli ze znaku i pojęcia, do którego odsyła. Polega na zastąpieniu bezpośredniej wypowiedzi lirycznej przez pewien znak, symbol, np. deszcz - smutek. O ile w alegorii znaczenie pewnym materialnym znakom nadaje się na stałe, w przypadku symbolu jest ono za każdym razem inne, zależy od wrażliwości artysty i wyobraźni czytelnika (widza).

Synonimy - wyrazy bliskoznaczne, o różnym brzmieniu i podobnym znaczeniu. Pozwalają na unikanie powtórzeń w tekście. Przykłady: łobuz, łajdak; choroba, niemoc; obawa, strach.

Średniówka - przerwa w środku wersu, oddech, dział wewnętrzny obecny przeważnie w dłuższych wersach.

Środki stylistyczne - zestawianie słów w nowe jakości estetyczne i znaczeniowe.

Tragedia - gatunek dramatyczny zaliczany do „stylu wysokiego”, jej treść stanowiły historie mityczne, dzieje wielkich bohaterów i wielkich namiętności, tematy poważne i wzniosłe.

Tren - pieśń żałobna, utwór liryczny pisany dla uczczenia pamięci osoby zmarłej. Zawiera zwykle opisy zalet osoby zmarłej oraz przedstawia stan emocjonalny opłakującego.

Trop (z grec. thropos - rozwinięcie) - tekst w języku narodowym, wstawiany do łacińskiego kanonu liturgicznego (obowiązujących formuł liturgicznych). Istniały różne rodzaje tropów. Podkładane pod długą melodię zwrotu „alleluja” nazwano sekwencjami. Z czasem tropy rozwinęły się w samodzielne pieśni.

Wątek - zespół zdarzeń dotyczących jednego bohatera.

Wers - część wiersza wyróżniona graficznie (linijka) stanowiąca często całość intonacyjną.

Wina tragiczna - w tragedii antycznej tzw. wina niezawiniona lub dokonanie wyboru jednej z przeciwstawnych wartości.